Ngày 9/10, báo Tuổi Trẻ tổ chức hội thảo "Để Robusta Việt thoát vai 'làm nền', khẳng định thương hiệu riêng" tại TP.HCM, với cơ quan quản lý, chuyên gia thương hiệu, hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp cà phê. Loạt bài đi kèm nêu một con số dễ nhớ: Việt Nam chiếm gần 40% sản lượng Robusta toàn cầu, tức cứ 5 hạt có 2 hạt từ Việt Nam. Con số kèm một câu hỏi khó chịu hơn: vẫn chủ yếu bán nguyên liệu cho các hãng quốc tế, vậy ai nhớ tên người trồng?
Bán nhiều không có nghĩa là định giá được
Số liệu trong nước tuần trước kể cùng câu chuyện từ phía tiền. Theo VnExpress ngày 4/10, chín tháng đầu năm Việt Nam xuất 1,4 triệu tấn cà phê nhưng kim ngạch giảm hơn 7% vì giá giảm gần 20%. Lượng lớn không giữ được tiền thu về khi giá rơi.
Cũng theo Tuổi Trẻ cùng ngày, Việt Nam đã bước vào niên vụ mới nhưng mới thu hoạch Arabica; Robusta chưa vào mùa nên nguồn cung chưa được bổ sung, và giá Robusta tuần qua tăng. Lập luận của chúng tôi: người nắm gần 40% sản lượng nhưng không có tên riêng trên sản phẩm cuối đang nhận giá của thị trường chung, chưa phải người ra giá.
Chỗ trống có thật
Theo Tuổi Trẻ, thế giới vẫn thiếu một quốc gia đóng vai biểu tượng cho dòng Robusta chất lượng cao, và báo gọi khoảng trống này là thời cơ vàng của Việt Nam.
Một bài khác của Tuổi Trẻ kể về Bờ Biển Ngà: nước này không chạy theo xu hướng Arabica xa xỉ mà chọn làm chủ chính hạt Robusta bản địa bằng ba thứ: tích hợp dọc chuỗi, khoa học chọn giống và văn hoá thử nếm theo chuẩn mực. Điều dùng được là danh sách ba thứ cần có, và không thứ nào trong đó là chiến dịch quảng cáo.
Ai đứng ra làm
Bài "Muốn Robusta Việt có thương hiệu riêng, ai sẽ đứng ra làm?" nêu ý kiến các chuyên gia tại hội thảo: ngành cần thống nhất tiêu chuẩn chất lượng, liên kết doanh nghiệp và có một tổ chức đủ năng lực quản lý, bảo vệ thương hiệu chung cho Robusta Việt.
Vế "tổ chức" khớp với cách nhà nước thiết kế công cụ hỗ trợ. Theo Điều 19 Nghị định 28/2018/NĐ-CP (sửa đổi bởi Nghị định 230/2026/NĐ-CP, hiệu lực 25/6/2026), Chương trình xây dựng, phát triển thương hiệu ngành hàng Việt Nam là chương trình xúc tiến thương mại đặc thù, dài hạn, nhắm tới thương hiệu cấp quốc gia cho một ngành hàng, không hỗ trợ từng doanh nghiệp đơn lẻ. Doanh nghiệp có sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý hoặc nhãn hiệu tập thể được ưu tiên.
Đọc hai điều này cạnh nhau, lập luận của chúng tôi là: một doanh nghiệp cà phê mạnh đến mấy cũng không thể một mình làm thương hiệu cho Robusta Việt, vì công cụ hỗ trợ của nhà nước nhắm vào thương hiệu ngành hàng chứ không vào từng doanh nghiệp. Câu hỏi trong tiêu đề bài Tuổi Trẻ, ai sẽ đứng ra làm, vẫn còn mở.
Thương hiệu là lời hứa kiểm chứng được
Thương hiệu hay nhắc đến hương vị, nhưng lời hứa mà người mua nước ngoài trả tiền cho là lời hứa kiểm chứng được. Với cà phê vào EU, lời hứa đầu tiên đã có người viết sẵn.
Theo Báo Chính phủ ngày 7/10, EU là thị trường tiêu thụ cà phê lớn nhất của Việt Nam, khoảng 40% tổng lượng xuất khẩu. Kể từ khi EU ban hành Quy định chống mất rừng (EUDR), ngành đang thu thập dữ liệu ranh giới vùng trồng gắn với từng nông hộ, xây bản đồ ranh giới rừng quốc gia năm 2020 làm chuẩn truy xuất và lập hệ thống dữ liệu vùng trồng thống nhất toàn quốc.
Theo Regulation (EU) 2023/1115 (EUDR), nghĩa vụ cốt lõi là một tuyên bố thẩm định (due diligence statement) gắn với toạ độ địa lý của thửa đất sản xuất, cùng bằng chứng sản xuất hợp pháp. Bên đứng tên nộp là nhà vận hành hoặc thương nhân EU, nhưng họ không tự đi đo vườn cà phê ở Việt Nam, nên dữ liệu phải do bên bán Việt Nam cung cấp. Lịch áp dụng theo Regulation (EU) 2025/2650 (sửa đổi EUDR): từ 30/12/2026 cho doanh nghiệp lớn và vừa, doanh nghiệp phía sau chuỗi và thương nhân mọi quy mô; từ 30/6/2027 cho thể nhân và doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ với các sản phẩm chưa từng thuộc quy định gỗ trước đây của EU (EUTR). Lịch này đã đổi nhiều lần, nên cần đối chiếu bản hiện hành trước khi lập kế hoạch.
Tây Bắc là ví dụ khó nhất. Theo Báo Chính phủ, Sơn La và Điện Biên đang thành trung tâm Arabica lớn nhất nước: Sơn La có gần 40.000 ha cà phê và còn tăng, Điện Biên riêng năm 2026 trồng mới hơn 10.000 ha. Trong khi đó Tây Nguyên chiếm trên 90% diện tích cà phê cả nước, phần lớn hình thành từ thập niên 1980 đến 2000 và đã ổn định. Ông Nguyễn Mạnh Sơn (Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường) cho biết Tây Bắc mới mở rộng mạnh trong khoảng mười năm qua, nhất là từ 2023 khi giá thế giới cao, và đa số nông hộ canh tác quảng canh. Ông Đỗ Thành Duy (Công ty Tân Cao Nguyên) nhận xét Arabica Tây Bắc phần lớn sơ chế ướt, nông dân thường bán quả tươi ngay tại vườn nên ít bị phơi, lưu kho và trộn lẫn; nhưng ranh giới giữa đất lâm nghiệp và đất sản xuất cùng quyền sử dụng đất vẫn cần làm rõ.
Ý của chúng tôi: dữ liệu truy xuất mà EUDR đòi là loại hạ tầng mà một chuỗi kiểm soát được từ vườn đến tách, như hướng Bờ Biển Ngà theo đuổi, cũng phải có. Thương hiệu mất nhiều năm; dữ liệu vùng trồng thì mùa này đã cần.
Ví dụ giả định: một lô cà phê nhân đi Đức
Đây là ví dụ giả định, số liệu để minh hoạ. Một hợp tác xã thu mua 19 tấn Robusta nhân từ 120 nông hộ qua 4 đại lý, bán cho nhà rang xay ở Đức. Giả sử mỗi hộ góp bằng nhau, khoảng 158 kg.
Theo cách EUDR vận hành, nhà nhập khẩu cần từ hợp tác xã: toạ độ từng thửa đất (đa giác nếu thửa lớn), bằng chứng quyền sử dụng đất và sản xuất hợp pháp, và khả năng nối từng thửa với lô hàng. Hợp tác xã rà hồ sơ và thấy 100 hộ đã có đủ, 20 hộ chưa.
Hai lựa chọn. Một, trộn tất cả: khi trộn nguồn đã xác minh với nguồn chưa xác minh, cả lô mất giá trị tuyên bố nếu một thửa trong danh sách có rủi ro. Hai, tách lô: chỉ 100 hộ vào lô đi EU, tức 100 × 158 kg ≈ 15,8 tấn; 3,2 tấn của 20 hộ còn lại đi thị trường khác trong lúc đo đạc và hoàn thiện hồ sơ. Hợp tác xã mất khả năng bán 3,2 tấn (khoảng 17% lô) vào EU, nhưng giữ được 83% lô hợp lệ.
Cái hợp tác xã có thêm khi tách lô là danh sách nhà cung cấp đã được xác minh, tức nền cho bất kỳ câu chuyện thương hiệu nào về sau.
Việc cần làm
- Với doanh nghiệp xuất sang EU: lập danh sách nhà cung cấp theo mức sẵn sàng dữ liệu (đã có toạ độ và hồ sơ đất, chưa có) và ưu tiên nguồn đã sẵn sàng cho đơn hàng EU.
- Thu thập toạ độ ở cấp thửa đất ngay tại điểm thu mua đầu tiên, không đợi đến cơ sở sơ chế.
- Giữ liên kết giữa thửa đất và từng lô; không trộn nguồn đã xác minh với nguồn chưa xác minh.
- Hỏi khách EU họ thuộc nhóm nào trong lịch áp dụng EUDR để biết mốc 30/12/2026 hay 30/6/2027, và đối chiếu bản hiện hành của quy định.
- Với hiệp hội và địa phương: đặt câu hỏi ai đứng tên đăng ký nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận hoặc chỉ dẫn địa lý cho Robusta, vì chương trình thương hiệu ngành hàng ưu tiên sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý hoặc nhãn hiệu tập thể.
- Với sinh viên và người làm thị trường: viết thử một "lời hứa kiểm chứng được" cho một lô cà phê, gồm nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng và cách chứng minh, rồi hỏi mỗi dòng có chứng từ nào đỡ lưng.
