Ngày 29/9, Cục Hải quan trao quyết định công nhận doanh nghiệp ưu tiên cho 3 doanh nghiệp FDI ở Bắc Ninh và gia hạn chế độ này cho 4 doanh nghiệp khác, nâng tổng số doanh nghiệp ưu tiên trong lĩnh vực hải quan lên 74, theo Báo Chính phủ. Cùng ngày, Báo Chính phủ cho biết Cục đang soạn một thông tư thay Thông tư 81/2019/TT-BTC và Thông tư 06/2024/TT-BTC, hai văn bản nền của cơ chế quản lý rủi ro. Nhóm doanh nghiệp chiếm tỷ lệ rất nhỏ này làm ra khoảng 30% kim ngạch cả nước, và cách hải quan "chấm điểm" doanh nghiệp sắp được viết lại.
Con số của 74 doanh nghiệp
Theo Cục Hải quan, chương trình doanh nghiệp ưu tiên được triển khai từ năm 2011 và được luật hóa trong Luật Hải quan 2014. Năm đầu có 9 doanh nghiệp, nay là 74, hoạt động trong điện tử, công nghệ cao, công nghiệp, dệt may, nông nghiệp và thủy sản. Trong đó có 10 doanh nghiệp cùng làm công nghệ cao hoặc bán dẫn.
Về kim ngạch, giai đoạn 2022–2025 nhóm này liên tục đạt trên 230 tỷ USD mỗi năm, tương đương khoảng 28–34% tổng kim ngạch cả nước. Năm 2025 là khoảng 256,63 tỷ USD. Sáu tháng đầu năm 2026 là khoảng 164,52 tỷ USD, tương đương khoảng 30%. Cục Hải quan mô tả phần đóng góp này là "khoảng 1/3"; con số cụ thể của nửa đầu năm 2026 là khoảng 30%.
Cục Hải quan cũng cho biết Việt Nam đã ký hai thỏa thuận công nhận lẫn nhau (MRA) với ASEAN và Hàn Quốc. MRA ASEAN đã triển khai xong giai đoạn 1 từ 31/3/2026 và giai đoạn 2 từ 30/6/2026. Theo Cục, MRA mở rộng các biện pháp thuận lợi cho doanh nghiệp ưu tiên Việt Nam khi tham gia chuỗi cung ứng quốc tế.
Doanh nghiệp ưu tiên là gì và ai được vào
Doanh nghiệp ưu tiên (Authorized Economic Operator, AEO) là doanh nghiệp được hải quan công nhận đáp ứng điều kiện về tuân thủ pháp luật, tài chính–kế toán và kiểm soát nội bộ. Khung pháp lý nằm ở Điều 42–45 Luật Hải quan 54/2014/QH13: Điều 42 về điều kiện, Điều 43 về quyền lợi, Điều 44 về thẩm quyền công nhận, gia hạn, đình chỉ, Điều 45 về nghĩa vụ.
Theo Điều 10 Nghị định 08/2015/NĐ-CP (sửa đổi bởi Nghị định 167/2025/NĐ-CP), doanh nghiệp phải đáp ứng đồng thời bốn nhóm điều kiện:
| Nhóm | Yêu cầu chính |
|---|---|
| Kim ngạch | Tổng xuất nhập khẩu từ 100 triệu USD/năm; hoặc xuất khẩu hàng tự sản xuất tại Việt Nam từ 40 triệu USD/năm; hoặc xuất khẩu nông sản tự sản xuất, nuôi trồng từ 30 triệu USD/năm. Chỉ cần một trong ba |
| Tuân thủ | Không vi phạm hải quan, thuế ở mức bị xử lý nghiêm trọng trong 02 năm liên tục gần nhất |
| Kế toán, tài chính | Áp dụng chuẩn mực kế toán của Bộ Tài chính, báo cáo tài chính hằng năm được kiểm toán, thanh toán tiền hàng qua ngân hàng |
| Kiểm soát nội bộ | Có quy trình quản lý, giám sát vận hành, gồm cả an ninh chuỗi cung ứng |
Lỗi hay gặp là tưởng kim ngạch lớn là đủ. Thiếu một nhóm là hồ sơ bị từ chối ngay ở bước thẩm định hồ sơ, chưa đến bước kiểm tra thực tế tại trụ sở.
Được gì khi vào
Theo Điều 43 Luật Hải quan và Thông tư 72/2015/TT-BTC (sửa đổi bởi Thông tư 07/2019/TT-BTC), doanh nghiệp ưu tiên được miễn kiểm tra hồ sơ và kiểm tra thực tế hàng hóa tại thời điểm thông quan cho phần lớn lô hàng. Họ được khai bằng tờ khai chưa hoàn chỉnh trong một số trường hợp rồi bổ sung sau, được hoàn thuế trước kiểm tra sau với hồ sơ đủ điều kiện, và được ưu tiên khi giao nhận tại cảng, cửa khẩu hoặc khi cơ quan chuyên ngành lấy mẫu.
Báo Chính phủ cũng nêu nhóm quyền lợi về kiểm tra, quản lý thuế, kiểm tra sau thông quan và các thuận lợi theo MRA. Tần suất kiểm tra sau thông quan thấp hơn nhiều, nhưng hải quan vẫn có thể kiểm tra sau thông quan trong thời hiệu 5 năm nếu có dấu hiệu vi phạm. Đây là ưu tiên về thủ tục và tần suất, không phải miễn trừ pháp lý.
Cơ chế phía sau: năm mức tuân thủ, chín hạng rủi ro
Điều 17 Luật Hải quan cho phép hải quan thu thập thông tin, đánh giá tuân thủ và rủi ro để chọn phương thức, mức độ kiểm tra. Báo Chính phủ mô tả đây là việc chuyển từ kiểm tra diện rộng sang kiểm tra trọng điểm, bằng hệ thống quản lý rủi ro và phân luồng tự động. Doanh nghiệp tuân thủ tốt được giảm tỷ lệ kiểm tra thực tế, tiết kiệm chi phí lưu kho bãi, rút ngắn thông quan; hải quan dồn nguồn lực vào lô hàng rủi ro cao. Cục Hải quan cho biết giai đoạn 2023–2025 số tờ khai tăng khoảng 2,5 triệu mỗi năm, tức khoảng 15%.
Theo Thông tư 81/2019/TT-BTC (sửa đổi bởi Thông tư 06/2024/TT-BTC), hai thang đo chạy song song:
- Mức độ tuân thủ (Điều 10) đánh giá doanh nghiệp một cách tổng thể, gồm 5 mức: 1 doanh nghiệp ưu tiên, 2 rất cao, 3 cao, 4 trung bình, 5 không tuân thủ.
- Hạng rủi ro (Điều 14) đánh giá chi tiết hơn, gắn với người khai và lô hàng, gồm 9 hạng. Hạng 1 là doanh nghiệp ưu tiên, hạng 2 đến 6 từ rủi ro rất thấp đến rất cao, hạng 7 đến 9 dành cho doanh nghiệp hoạt động dưới 365 ngày.
Theo Điều 22, kết quả này là đầu vào để hệ thống chọn luồng xanh (chấp nhận khai báo), vàng (kiểm tra hồ sơ) hay đỏ (kiểm tra thực tế). Hạng rủi ro cao không có nghĩa là bị nghi gian lận. Doanh nghiệp mới có nhóm hạng riêng vì thiếu dữ liệu chứ không vì vi phạm. Mức và hạng được đánh giá lại định kỳ, nên doanh nghiệp có thể đi lên nếu duy trì khai báo đúng.
Theo Báo Chính phủ, một số quy định của hai thông tư này đã không còn phù hợp sau những thay đổi của Luật Hải quan, Nghị định 08/2015/NĐ-CP, mô hình tổ chức hải quan và yêu cầu chuyển đổi số. Thông tư thay thế đang được nghiên cứu, xây dựng, nên các mức và hạng ở trên là quy định hiện hành; doanh nghiệp nên theo dõi dự thảo.
Giữ chế độ: báo cáo, gia hạn, tạm đình chỉ
Được công nhận chưa phải xong. Quyết định công nhận có hiệu lực 03 năm. Theo Điều 12 Nghị định 08/2015/NĐ-CP (sửa đổi bởi Nghị định 167/2025/NĐ-CP), doanh nghiệp nộp báo cáo hàng quý trong 15 ngày đầu quý tiếp theo và báo cáo tài chính trong 90 ngày kể từ ngày kết thúc năm tài chính.
Gia hạn không cần nộp hồ sơ riêng. Trong 03 tháng trước khi hết hạn, Cục Hải quan căn cứ báo cáo và tình hình tuân thủ để đánh giá; nếu còn đủ điều kiện, quyết định gia hạn thêm 03 năm. Vì vậy hồ sơ báo cáo trong ba năm chính là hồ sơ gia hạn.
Nếu doanh nghiệp chưa thực hiện trách nhiệm theo Điều 45 Luật Hải quan dù đã được thông báo, Cục trưởng có thể tạm đình chỉ trong 90 ngày. Làm xong trong 90 ngày thì quyết định tạm đình chỉ được hủy và quyền lợi khôi phục. Hết 90 ngày vẫn chưa làm thì chế độ chấm dứt. Theo Điều 22 Thông tư 72/2015/TT-BTC, doanh nghiệp bị đình chỉ không được xét công nhận lại trong 02 năm tiếp theo.
Ví dụ giả định: hai doanh nghiệp, một mốc lịch
Ví dụ giả định để tính ngưỡng và lịch. Công ty A sản xuất đồ gỗ tại Việt Nam và xuất khẩu 34 triệu USD hàng tự sản xuất mỗi năm. Ngưỡng cho nhóm này là 40 triệu USD, nên Công ty A còn thiếu 6 triệu USD, tức hơn 17% so với kim ngạch hiện tại. Công ty B trồng và xuất khẩu nông sản do chính mình sản xuất với 32 triệu USD một năm; vì ngưỡng nông sản là 30 triệu USD, Công ty B đạt điều kiện kim ngạch dù chưa chạm 100 triệu USD. Cả hai vẫn phải đạt ba nhóm điều kiện còn lại.
Giả sử Công ty B được công nhận ngày 15/1/2027 và năm tài chính trùng năm dương lịch. Hiệu lực 03 năm đến 15/1/2030, nên Cục Hải quan đánh giá gia hạn từ khoảng 15/10/2029. Báo cáo quý 4/2027 phải nộp trong 15 ngày đầu quý 1/2028, tức đến 15/1/2028. Báo cáo tài chính năm 2027 phải nộp trong 90 ngày kể từ 31/12/2027, tức đến 30/3/2028 do năm 2028 nhuận. Doanh nghiệp B nên đặt nhắc việc từ ngày được công nhận chứ không chờ đến lúc sắp hết hạn.
Việc cần làm
- Tự rà bốn nhóm điều kiện và kim ngạch hằng năm, chọn đúng ngưỡng áp dụng (100, 40 hoặc 30 triệu USD/năm) trước khi nghĩ đến hồ sơ.
- Doanh nghiệp chưa đủ điều kiện vẫn nên khai chính xác, nộp thuế đúng hạn, hợp tác khi bị kiểm tra: đó là dữ liệu đầu vào cho mức tuân thủ và hạng rủi ro.
- Biết doanh nghiệp mình đang ở mức tuân thủ nào và hạng rủi ro nào, và hỏi đại lý hải quan nếu chưa rõ.
- Lập lịch nội bộ cho báo cáo hàng quý (15 ngày đầu quý sau) và báo cáo tài chính (90 ngày sau năm tài chính).
- Với doanh nghiệp đã là ưu tiên: rà hồ sơ báo cáo của ba năm trước kỳ gia hạn, vì Cục Hải quan đánh giá dựa trên dữ liệu có sẵn.
- Khi nhận thông báo thiếu nghĩa vụ, khắc phục trong 90 ngày thay vì chờ.
- Theo dõi dự thảo thông tư thay Thông tư 81/2019/TT-BTC và 06/2024/TT-BTC; trước khi áp dụng điều gì, kiểm tra với cơ quan hải quan.
