Cước và phụ phí đang đổi nhanh hơn thời hạn của một bản chào giá. Theo Splash247 ngày 20 tháng 10, Arrow Research dự báo cước tàu dầu có thể còn mạnh tới hết quý 1 năm 2027. Cùng ngày, FreightWaves dẫn chỉ số Freightos Baltic cho thấy cước Á đi Bắc Âu tăng 6% trong một tuần, lên 3.442 đô một container 40 feet. Ai chốt giá cố định cho lô giao đầu năm sau mà không có cơ chế điều chỉnh là đang nhận về mình toàn bộ phần chênh.
Hai thị trường, hai lý do tăng
Cước tàu dầu được giữ cao bởi rủi ro chiến tranh. Theo Bloomberg qua gCaptain, một siêu tàu dầu chạy con thoi qua eo Hormuz có thể thu tới 40 triệu đô một chuyến, còn một siêu tàu dầu mười tuổi giá khoảng 190 triệu đô theo Clarksons. Với phép tính đó, chủ tàu ít có lý do bán tàu. Kế hoạch của Mỹ cho bán tàu bị cấm vận sang chủ mới cũng không đủ nhiều: theo Splash247, Kpler ước tính chỉ chừng 24 trong khoảng 160 siêu tàu dầu bị cấm có thể quay lại, và nhận định chính rủi ro chiến tranh ở vùng Vịnh đẩy cước lên, không chỉ chuyện thiếu tàu. Giá dầu Brent hôm 20 tháng 10 ở mức 111 đô một thùng, cao nhất năm tháng theo VnExpress.
Cước container thì khác. Theo FreightWaves, đà tăng đến từ các đợt GRI của hãng tàu, nhằm làm giá cứng lại đúng lúc đàm phán hợp đồng năm 2027 bắt đầu, trong khi nhu cầu đi châu Âu đang yếu. Tàu quay về Suez làm đường ngắn lại và tăng công suất hiệu dụng, còn theo Seatrade Maritime, sổ đơn đóng tàu container đang ở đỉnh mới. Nói cách khác, cước tuần này có thể không phải cước tuần sau, theo cả hai chiều.
Hệ quả cho người làm báo giá giống nhau ở hai thị trường: con số trong bản chào sẽ lạc hậu trước khi lô hàng xuống tàu.
Cước gồm những khoản nào, khoản nào xê dịch được
Một báo giá cước biển gồm cước cơ bản (base rate) cộng các phụ phí. Cước trọn gói (all-in) là cước cơ bản cộng toàn bộ phụ phí bắt buộc của tuyến; hai báo giá chỉ so sánh được khi quy về cùng phạm vi all-in, cùng đầu cảng, cùng loại container. Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015, Điều 149 yêu cầu doanh nghiệp vận tải niêm yết giá và các phụ thu ngoài giá dịch vụ vận chuyển theo quy định của Chính phủ; khi nhận báo giá, nên đề nghị tách riêng từng khoản.
Các phụ phí khác nhau ở khả năng thương lượng:
| Phụ phí | Nguyên nhân | Thương lượng được? |
|---|---|---|
| BAF/FAF | Biến động giá nhiên liệu tàu | Khó, công bố đồng loạt |
| CAF | Biến động tỷ giá | Khó, công bố đồng loạt |
| THC | Chi phí xếp dỡ tại cảng | Rất khó, hãng tàu thu hộ |
| PSS | Cao điểm mùa vụ | Có, theo cam kết sản lượng hoặc đặt chỗ sớm |
| GRI | Hãng tàu cân bằng cung cầu toàn tuyến | Có, theo hợp đồng dài hạn |
| Phí kẹt cảng | Ùn tắc thực tế tại một cảng | Khó, có thời hạn áp dụng |
BAF và CAF công bố đồng loạt cho mọi khách trên cùng tuyến, nên mặc cả riêng một lô lẻ gần như vô ích. Cách gián tiếp là đưa chúng vào hợp đồng cước dài hạn (service contract) với mức cố định và ngưỡng tái đàm phán. GRI và PSS có dư địa hơn, nhất là với người có sản lượng đều.
Báo giá có hiệu lực bao lâu
Vì BAF và CAF đổi theo chu kỳ công bố của hãng tàu, báo giá cước biển thường chỉ có hiệu lực 15 đến 30 ngày. Báo giá quá hạn phải xin cập nhật trước khi chốt booking, không dùng lại số cũ.
Bản chào giá của bên bán cũng cần ngày hết hiệu lực. Khi tỷ giá và cước biến động mạnh, nên ghi thêm điều kiện giá có thể điều chỉnh nếu cước biển tuyến đó vượt một ngưỡng nhất định trước ngày giao hàng hoặc ngày đặt cọc. Nếu không ghi, doanh nghiệp có thể bị ràng buộc ở mức giá cũ khi chi phí đầu vào đã tăng.
Giá và phương thức thanh toán là nội dung các bên thỏa thuận trong hợp đồng (Điều 398 Bộ luật Dân sự 2015), nên cơ chế điều chỉnh cần được ghi rõ trong chính văn bản hợp đồng hoặc bản chào đã được chấp nhận.
Ba cách viết điều khoản điều chỉnh
Với hợp đồng dài hạn hoặc nhiều đợt giao, có ba cách phổ biến, dùng riêng hoặc kết hợp.
- Chốt theo kỳ: giá cố định trong một khoảng, ví dụ sáu tháng đầu, rồi hai bên đàm phán lại theo chu kỳ.
- Gắn chỉ số: giá điều chỉnh theo một chỉ số tham chiếu công khai. Với cước container, ví dụ là chỉ số Freightos Baltic mà FreightWaves dẫn; điều khoản cần ghi đúng tên chỉ số và tuyến tham chiếu.
- Biên độ trần sàn: biến động trong biên độ thì hai bên chấp nhận, vượt biên độ mới phải đàm phán.
Điều khoản cần nêu rõ bốn thứ: nguồn chỉ số có thể kiểm chứng độc lập, thời điểm chốt chỉ số (đầu kỳ hay ngày ký đơn hàng), công thức tính, và cách xử lý khi nguồn ngừng công bố hoặc đổi phương pháp. Lỗi hay gặp nhất là viết "theo giá thị trường" mà không nêu nguồn; khi hai bên bất đồng về giá thị trường là bao nhiêu thì điều khoản vô nghĩa.
Lý do nên viết sẵn: nếu hợp đồng không có điều khoản này, đường còn lại là chứng minh "hoàn cảnh thay đổi cơ bản" theo Điều 420 Bộ luật Dân sự 2015 để yêu cầu đàm phán lại hoặc nhờ Tòa án can thiệp, vốn có điều kiện khắt khe hơn nhiều so với một công thức đã thỏa thuận từ đầu.
Ví dụ giả định: bốn nghìn bộ, hai container
Giả định một xưởng nhỏ bán 4.000 bộ đồ gia dụng, đóng 2 container 40 feet, chào giá CIF 12,50 USD một bộ. Khi báo giá, cước biển all-in là 2.400 USD một container. Hợp đồng ghi: nếu cước all-in theo chỉ số tham chiếu đã nêu, chốt vào ngày đặt cọc, vượt 10% so với 2.400 USD thì phần vượt ngưỡng được chia vào đơn giá.
- Ngưỡng: 2.400 USD nhân 1,10 bằng 2.640 USD một container.
- Ngày đặt cọc, cước all-in là 3.000 USD, vượt ngưỡng 360 USD một container.
- Phần vượt cho 2 container: 360 nhân 2 bằng 720 USD.
- Chia trên 4.000 bộ: 720 chia 4.000 bằng 0,18 USD một bộ.
- Đơn giá điều chỉnh: 12,50 cộng 0,18 bằng 12,68 USD; tổng giá trị từ 50.000 lên 50.720 USD.
Trong ví dụ này xưởng vẫn tự chịu 240 USD đầu tiên mỗi container (từ 2.400 lên 2.640), khách chịu phần vượt ngưỡng. Khách có giá minh bạch, xưởng không phải đoán cước ba tháng sau.
Với bên nhập khẩu mua theo điều kiện người mua tự thuê tàu, cước tăng còn một hệ quả khác: theo Điều 13 Thông tư 39/2015/TT-BTC, trị giá tính thuế phải cộng cước vận tải và bảo hiểm quốc tế đến cửa khẩu nhập đầu tiên khi giá mua chưa gồm hai khoản này, nên cước tăng thì trị giá tính thuế tăng theo dù giá ghi trên hợp đồng không đổi.
Đọc tin Hormuz khi viết lý do tăng giá
Khi giải thích với khách vì sao phụ phí tăng, chỉ dùng sự kiện đã được xác nhận. Theo gCaptain, Vệ binh Cách mạng Iran nhiều lần tuyên bố tàu dầu trúng thủy lôi mà không nêu tên tàu và không có bằng chứng độc lập; JMIC ngày 18 tháng 10 viết không có cơ sở xác nhận hai vụ ngày 17 tháng 10. Cũng theo bài đó, JMIC vẫn giữ mức đe dọa nghiêm trọng cho eo Hormuz. Cả hai điều đúng cùng lúc: tuyên bố chưa xác nhận thì không đưa vào thư báo giá, còn rủi ro thì có thật.
Về thực chất, bài của Bloomberg cho biết hai tuần đầu tháng 10 có ít nhất 23 vụ tàu bị tấn công trong hoặc gần eo, ít nhất năm vụ trúng buồng máy, và những tàu hư có thể nằm ngoài khai thác nhiều tháng. Đó là loại thông tin có nguồn, đủ để giải thích vì sao hãng tàu và chủ tàu giữ giá cao. Ghi trong thư báo giá nguồn tham chiếu cụ thể (UKMTO hoặc JMIC) giúp tránh tranh cãi về sau.
Việc cần làm
- Ghi ngày hết hiệu lực trên mọi bản chào giá, và không dùng lại báo giá cước quá hạn.
- Tách cước cơ bản khỏi từng khoản phụ phí khi nhận báo giá từ hãng tàu hay forwarder; so sánh theo all-in.
- Với lô giao sau nhiều tuần, thêm điều kiện giá điều chỉnh nếu cước tuyến vượt ngưỡng đã nêu (ví dụ 10%) trước ngày đặt cọc hoặc ngày giao.
- Chọn chỉ số tham chiếu công khai, nêu nguồn và thời điểm chốt trong chính văn bản hợp đồng.
- Đưa BAF, CAF vào hợp đồng cước dài hạn nếu sản lượng đủ đều, thay vì mặc cả từng lô.
- Khi đàm phán hợp đồng cước năm 2027, mang theo kịch bản giá giảm; đừng để giá một tuần làm mỏ neo.
- Chỉ viện dẫn sự kiện đã được UKMTO hoặc JMIC xác nhận khi giải thích tăng giá cho khách.
- Nhờ pháp chế hoặc luật sư rà điều khoản trước khi ký, vì cách soạn cụ thể phụ thuộc hợp đồng.
