Theo FreightWaves ngày 8/10, Samsung Electronics America nộp đơn khiếu nại lên Ủy ban Hàng hải Liên bang Mỹ (FMC), đòi CMA CGM ít nhất 186 triệu đô vì phí lưu container bị cho là trái luật và vì các chuyến giao hàng nội địa không được thực hiện như cam kết. CMA CGM phủ nhận và đã xin FMC bác đơn. Đây mới là cáo buộc, chưa có phán quyết. Với doanh nghiệp Việt, con số đáng đọc không phải 186 triệu mà là 121.000: đó là số khoản phí lưu container mà đơn kiện nêu ra.
Đơn kiện nói gì
Theo FreightWaves, vụ việc xoay quanh các lô vận chuyển kiểu "store-door": CMA CGM nhận chở container từ nước ngoài qua cảng Mỹ đến một điểm đến nội địa do khách chỉ định. Từ tháng 1/2020, CMA CGM xử lý container của Samsung theo vận đơn store-door. Samsung nói từ khoảng giữa năm 2020, hãng tàu nhiều lần không rút container khỏi bến cảng và ga liên vận đúng hạn để giao đến nơi.
Samsung cho biết đã trả hơn 121.000 khoản phí demurrage, detention và phí liên quan, gồm hơn 26.000 khoản demurrage riêng lẻ và hơn 94.000 khoản loại detention. Samsung cho rằng các hoá đơn đó đến từ những chậm trễ ngoài tầm kiểm soát của mình.
Khoản đòi gồm khoảng 148 triệu đô phí demurrage, detention, lưu ga đường sắt và chi phí liên quan đang tranh chấp; ít nhất 8,1 triệu đô chi phí phát sinh khi Samsung tự thực hiện một phần vận chuyển nội địa và giảm thiểu gián đoạn; và khoảng 30 triệu đô tiền lãi. Samsung còn đòi các khoản khác như phí luật sư, nên tổng yêu cầu có thể vượt 186 triệu đô.
Đơn kiện cũng nêu hai cáo buộc về cách làm. Một, hãng tàu dùng lệnh giữ hàng (cargo hold và finance hold) để ép trả các hoá đơn đang tranh chấp, có lúc giữ cả container không liên quan. Hai, hãng tàu chuyển một số lô từ store-door sang giao tại bãi container (container yard) mà không được Samsung đồng ý, khiến Samsung phải tự lo đoạn vận chuyển nội địa mà hãng tàu đã nhận làm. Ví dụ trong đơn: một container đi từ Busan qua cảng Long Beach đến The Colony, Texas năm 2021 phát sinh khoảng 162.800 đô phí lưu ga đường sắt sau khi phương thức giao đổi từ store-door sang container yard.
CMA CGM cho rằng tranh chấp bắt nguồn từ điều kiện vận hành đặc biệt trong đại dịch Covid-19 và khẳng định đã tuân thủ nghĩa vụ hợp đồng và quy định hiện hành.
Ba loại phí, ba người thu, ba mốc
Khi đọc tin này, nhiều người gộp mọi khoản "phí lưu" làm một. Thực tế có ba loại.
| Loại phí | Ai thu | Container ở đâu |
|---|---|---|
| Demurrage (DEM) | Hãng tàu | Còn trong bãi cảng, quá thời hạn miễn phí |
| Detention (DET) | Hãng tàu | Đã ra khỏi cổng cảng, chưa trả vỏ rỗng đúng hạn |
| Storage (lưu bãi) | Cảng | Trong bãi cảng, quá free time của cảng |
Một container có thể chịu DEM của hãng tàu và storage của cảng cùng lúc, vì hai bên có hai biểu phí và hai mốc free time (thời hạn miễn phí) khác nhau.
Mốc bắt đầu cũng khác nhau. Với hàng nhập, free time DEM thường tính từ ngày container được dỡ xuống bãi; free time DET tính từ ngày container thực sự ra khỏi cổng cảng. Hai khoảng này không cộng dồn. Với hàng xuất, DEM tính từ ngày hạ bãi đến ngày tàu chạy hoặc đến hạn trong booking, nên hạ bãi quá sớm cũng có thể vượt free time dù hàng không hề chậm.
Vì sao đoạn nội địa là chỗ cãi nhau
Điểm đáng chú ý trong đơn kiện là ai cam kết đoạn nội địa. Theo Samsung, hãng tàu đã nhận chở đến điểm đến nội địa, nên việc rút container khỏi bến và ga đúng hạn là việc của hãng tàu. Khi lô hàng bị chuyển sang giao tại bãi, Samsung phải tự lo đoạn đó và gánh phí phát sinh, như ví dụ 162.800 đô ở trên.
Với doanh nghiệp Việt xuất hàng đi Mỹ theo điều kiện giao tới kho, hoặc nhập hàng theo điều kiện người bán lo vận chuyển, câu hỏi tương tự đặt ra: trên vận đơn và booking, đoạn nội địa do ai cam kết, và nếu người đó chậm thì phí lưu tính cho ai. Đây là câu hỏi hợp đồng, cần trao đổi với bộ phận pháp chế hoặc luật sư.
Phí DEM, DET không nằm trong khung giá nhà nước
Ở Việt Nam có một điểm hay bị hiểu sai. Theo Bộ luật Hàng hải 2015 (sửa đổi bởi Luật Giá 2023), dịch vụ hàng hải và dịch vụ tại cảng biển do doanh nghiệp cung cấp phải niêm yết giá. Thông tư 39/2023/TT-BGTVT (hiệu lực 15/02/2024) ban hành khung giá dịch vụ bốc dỡ container, không điều chỉnh phí DEM, DET do hãng tàu tự công bố.
Hệ quả thực tế: khi nhận hoá đơn DEM theo bậc thang tăng dần, doanh nghiệp không thể viện thông tư đó để khiếu nại. Công cụ chính là điều khoản đã thoả thuận trong booking hoặc hợp đồng dịch vụ, cộng với thương lượng. Free time dài hơn có thể đàm phán cho khách có sản lượng lớn hoặc theo hợp đồng dịch vụ, nên cần đọc free time ghi trên booking thay vì áp mức mặc định.
Ví dụ minh hoạ: 1.020 đô cho một container chậm 20 ngày
Ví dụ giả định, số liệu chỉ để minh hoạ. Một nhà nhập khẩu có container 40 feet dỡ xuống bãi Hải Phòng ngày 1/3. Tờ khai vào luồng đỏ vì hàng cần giám định chuyên ngành (Điều 33 Luật Hải quan 2014: kiểm tra thực tế theo quản lý rủi ro). Giám định hẹn ngày 10/3, trả kết quả 18/3, thông quan 19/3. Container ra cổng ngày 21/3 và trả vỏ ngày 29/3.
| Phí | Free time | Biểu phí (USD/ngày) | Ngày tính phí | Tiền |
|---|---|---|---|---|
| DEM (hãng tàu) | 7 ngày | ngày 8 đến 14: 40; ngày 15 đến 21: 60 | 13 ngày (7 ngày bậc 1, 6 ngày bậc 2) | 640 |
| Storage (cảng) | 5 ngày | ngày 6 đến 15: 15; từ ngày 16: 25 | 15 ngày (10 ngày bậc 1, 5 ngày bậc 2) | 275 |
| DET (hãng tàu) | 5 ngày từ 21/3 | ngày 6 đến 10: 35 | 3 ngày (26 đến 28/3) | 105 |
Tổng: 640 + 275 + 105 = 1.020 USD cho một container. Nếu hãng tàu đồng ý gia hạn free time DEM thêm 5 ngày vì có giấy hẹn giám định, DEM chỉ còn tính từ ngày 13 đến ngày 20: 2 ngày × 40 + 6 ngày × 60 = 440 đô, tiết kiệm 200 đô.
Hai bài học từ ví dụ. Một, phải tính theo từng bậc, không lấy tổng số ngày nhân với một mức phí. Hai, nguyên nhân khách quan không tự động miễn phí: DEM, DET, storage vẫn là chi phí theo hợp đồng vận chuyển, còn miễn giảm là quyết định thương mại của hãng tàu. Tách số ngày theo nguyên nhân giúp xin miễn giảm đúng phần có bằng chứng: trong ví dụ, 9 ngày chờ lịch giám định, 8 ngày giám định và 1 ngày hải quan có thể kèm hồ sơ; 2 ngày chưa đặt được xe là lỗi nội bộ.
Khi tranh chấp xảy ra
Nếu phí đã trả và doanh nghiệp cho rằng hãng tàu có lỗi, thư khiếu nại cần đủ sáu yếu tố: căn cứ hợp đồng và điều luật, mô tả cụ thể hành vi vi phạm, yêu cầu định lượng, tài liệu chứng minh, thời hạn trả lời, và bảo lưu quyền khởi kiện. Khi các bên không thoả thuận khác, Điều 318 Luật Thương mại 2005 đặt thời hạn khiếu nại 3 tháng cho vi phạm về số lượng, 6 tháng cho chất lượng và 9 tháng cho vi phạm khác trong hợp đồng thương mại; điều này có áp dụng cho một vận đơn cụ thể hay không là câu hỏi cho luật sư. Hồ sơ chứng minh nên dựng theo từng container ngay khi phát sinh phí.
Việc cần làm
- Ghi riêng free time DEM, DET và storage trên từng booking; không dùng một số chung.
- Xử lý chứng từ và đổi lệnh giao hàng ngay khi nhận thông báo hàng đến, không chờ tàu cập cảng.
- Theo dõi song song tiến độ kiểm hoá và giấy phép chuyên ngành, đặt lịch xe kéo và lịch dỡ hàng theo ngày lấy hàng dự kiến.
- Với hàng xuất, hạ bãi trong khoảng hợp lý trước cut-off, không hạ quá sớm.
- Rút hàng và trả vỏ rỗng ngay, không dùng container làm kho tạm.
- Xác nhận bằng chứng từ có dấu thời gian tại cổng cảng hoặc depot ngày dừng tính phí.
- Hỏi rõ trong hợp đồng và vận đơn ai cam kết đoạn nội địa, ai chịu phí lưu nếu đoạn đó chậm.
- Giữ hồ sơ từng container (mốc ngày, hoá đơn, trao đổi với hãng tàu) để xin miễn giảm hoặc khiếu nại đúng hạn.
