Chủ nhật 11/10, năm tàu thương mại trúng đạn trong và quanh eo Hormuz, trong đó có một tàu container. Theo gCaptain, lượt tàu qua eo chỉ còn khoảng 29 mỗi ngày so với mức trung bình lịch sử khoảng 138, và Trung tâm Thông tin Hàng hải Chung (JMIC) xếp mức đe doạ ở mức SEVERE. Cùng lúc, The Loadstar cho biết các tuyến container Á - Âu vẫn tiếp tục quay lại Biển Đỏ và kênh Suez dù xung đột Houthi - Ả Rập Xê Út leo thang. Với người làm chứng từ và mua hàng, câu hỏi thực tế không phải tàu đi đường nào về mặt địa chính trị, mà là: lô hàng của mình đang đi đường nào, và nếu có sự cố thì ai trả tiền.
Tuyến đổi sát ngày chạy, bảo hiểm đổi theo
Drewry, công ty nghiên cứu hàng hải, vừa nâng kịch bản cơ sở: lượt tàu qua Suez tăng dần và đạt 80% mức trước khi chuyển hướng vào tháng 2 năm 2027, rồi giữ nguyên. Theo ông Simon Heaney của Drewry, các hãng không về hẳn vì muốn giữ đường dự phòng vòng Mũi Hảo Vọng.
Lợi ích kinh tế của việc đi Suez mỏng hơn nhiều người nghĩ. Drewry so hai dịch vụ dùng tàu 24.000 TEU và tính khoản tiết kiệm khoảng 1 triệu đô mỗi chuyến khứ hồi, tức 43 đô cho mỗi chỗ container, chưa tính phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh của hãng tàu. Theo phép tính giả định của ông Heaney, nếu nhà bảo hiểm thu phí 0,3% giá trị thân tàu đóng mới 225 triệu đô, hãng tàu tốn thêm khoảng 1,35 triệu đô mỗi chuyến khứ hồi, và riêng khoản đó đủ để đi vòng châu Phi có lợi hơn một chút.
Chủ hàng chịu phần khó nhất. Ông Antonis Rigalos của ShiftX, mạng lưới chủ hàng cùng đàm phán hợp đồng với hãng tàu, cho biết một số hãng đang cho tàu qua Suez tuỳ hứng, và có nhà bảo hiểm không bao vùng Suez nên chủ hàng phải xin bổ sung. Nếu booking ghi vòng Mũi Hảo Vọng rồi hãng đổi sang Suez, bảo hiểm phải xin trong thời gian rất ngắn. Cũng theo ông Rigalos, chi phí bảo hiểm thêm cho hàng qua Suez hiện vẫn kiểm soát được; điều quan trọng là hàng phải có bảo hiểm trước khi xảy ra chuyện.
Hai lớp bảo hiểm khác nhau cùng xuất hiện ở đây. Phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh của hãng tàu là bảo hiểm cho con tàu; theo The Loadstar, hãng tàu đã đưa ra phụ phí Suez và Biển Đỏ để bù khoản đó, nên một phần chi phí này quay lại chủ hàng. Bảo hiểm hàng hoá là hợp đồng riêng của người mua bảo hiểm cho lô hàng.
Điều khoản bảo hiểm hàng thông dụng loại trừ chiến tranh
Bộ điều khoản Institute Cargo Clauses (ICC) ngày 1/1/2009, do Lloyd's Market Association và International Underwriting Association soạn, có ba mức A, B, C. Cả ba mức đều có nhóm loại trừ riêng cho chiến tranh và nhóm loại trừ riêng cho đình công, bạo loạn, dân biến. Những rủi ro này có thể gây tổn thất đồng thời cho rất nhiều hợp đồng cùng tuyến, phá vỡ nguyên tắc phân tán rủi ro mà bảo hiểm dựa vào.
Hệ quả thực tế: mua điều kiện A, mức rộng nhất theo nguyên tắc "mọi rủi ro trừ loại trừ", vẫn không có phạm vi chiến tranh và đình công. Muốn có phải dẫn chiếu thêm trên đơn hai bộ điều khoản độc lập, mỗi bộ một phí riêng:
- Institute War Clauses (Cargo) cho chiến tranh, nội chiến, hành động thù địch, mìn và vũ khí chiến tranh bị bỏ lại.
- Institute Strikes Clauses (Cargo) cho đình công, bế xưởng, bạo loạn, dân biến và hành động vì động cơ chính trị.
Hai bộ này khác nhau ở phạm vi thời gian, và đây là chỗ hay bị nhầm:
| Rủi ro | Có trong ICC (A)/(B)/(C)? | Mua thêm | Hiệu lực |
|---|---|---|---|
| Chiến tranh, mìn/bom sót lại | Không, bị loại trừ | Institute War Clauses (Cargo) | Chỉ khi hàng đã ở trên tàu biển |
| Đình công, bạo loạn, dân biến | Không, bị loại trừ | Institute Strikes Clauses (Cargo) | Kho đến kho, như ICC gốc |
| Cướp biển | Có, chỉ với điều kiện A | Không cần nếu dùng A | Kho đến kho |
| Khủng bố | Ranh giới không rõ với bạo loạn | War và/hoặc Strikes tuỳ tình huống | Tuỳ điều khoản áp dụng |
War Clauses chỉ bắt đầu khi hàng được xếp lên tàu biển và kết thúc khi dỡ khỏi tàu ở cảng đích. Hàng còn trong kho, đang trên xe ra cảng hoặc nằm trong bãi chờ xếp tàu nằm ngoài phạm vi này, dù đã trả phí. Điều kiện B và C không liệt kê cướp biển, nên muốn có phạm vi này phải nâng lên điều kiện A.
Incoterms phân công ai mua, không bảo đảm mua đủ
Incoterms 2020 có mục A5 và B5 về bảo hiểm ở cả 11 điều kiện, nhưng chỉ CIF và CIP buộc người bán mua bảo hiểm. Chín điều kiện còn lại, gồm EXW, FCA, FAS, FOB, CFR, CPT, DAP, DPU, DDP, ghi "không có nghĩa vụ" cho cả hai bên. Điều đó không có nghĩa là không có rủi ro: bên đang chịu rủi ro tại mốc đó vẫn gánh tổn thất nếu không tự mua bảo hiểm.
Mức tối thiểu cũng khác nhau. CIF buộc người bán mua tối thiểu tương đương ICC (C), mức hẹp nhất với nguyên tắc chỉ bồi thường rủi ro được liệt kê. CIP buộc tối thiểu ICC (A). Cả hai mức tối thiểu đều không bao gồm chiến tranh, vì loại trừ chiến tranh áp dụng như nhau ở A, B, C. Nghĩa là người bán CIF làm đúng nghĩa vụ Incoterms vẫn có thể giao một đơn bảo hiểm không phủ rủi ro chiến sự, nếu hợp đồng không viết thêm.
Hai câu hỏi cần trả lời bằng văn bản, ngay cả ở điều kiện không buộc: ai mua, và mua từ đâu đến đâu. Với bán CIF hoặc CIP, người bán Việt Nam là bên phải xin bổ sung khi tàu đổi tuyến. Với FOB, người mua lo, nhưng khi hàng kẹt thì cả hai bên cùng chịu hậu quả nên người bán nên nhắc khách.
Số tiền bảo hiểm và ví dụ tính
Giá trị bảo hiểm của hàng hoá, theo Điều 311 Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015, tính từ giá trị hàng trên hoá đơn cộng cước, phí bảo hiểm và có thể cộng lãi ước tính. Số tiền bảo hiểm là con số ghi trên đơn, do hai bên thoả thuận. Thông lệ lấy 110% giá trị CIF; UCP 600 Điều 28 đòi mức tối thiểu này khi L/C không quy định khác. Đây không phải mức bắt buộc của pháp luật Việt Nam cho mọi lô hàng, và hai bên có thể thoả thuận cao hơn.
Ví dụ giả định: một lô hàng bán CIF Rotterdam, giá trị CIF 87.000 USD, L/C không ghi mức bảo hiểm. Số tiền bảo hiểm tối thiểu là 87.000 × 1,10 = 95.700 USD. Giả định thêm hai trường hợp:
- Trường hợp một: đơn mua ICC (A) với số tiền 95.700 USD, không có War Clauses. Tàu bị tấn công trên biển và hàng hư hỏng. Nguyên nhân là chiến sự nên bị loại trừ, doanh nghiệp bảo hiểm không phải bồi thường dù đơn là mức A.
- Trường hợp hai: cùng đơn đó, có dẫn chiếu thêm War Clauses, và hàng đã lên tàu. Nếu hàng tổn thất toàn bộ thực tế, khoản bồi thường là đúng số tiền bảo hiểm 95.700 USD khi bảo hiểm ngang giá trị, không phải chỉ 87.000 USD; nếu chỉ hư hỏng một phần, bồi thường tính theo tỷ lệ thiệt hại.
Nhưng nếu sự cố xảy ra khi container còn nằm trong bãi chờ xếp tàu, War Clauses không áp dụng vì hàng chưa ở trên tàu, nên phần nội địa và bãi cảng phải đánh giá riêng.
Kiểm tra tuyến thực tế của từng booking
Ông Rigalos nêu ví dụ dịch vụ OCR của CMA CGM từ Nhật Bản đi Bắc Âu được quảng cáo công khai là đi qua Suez, thời gian chạy 30 ngày, để chủ hàng biết trước mà chọn. Tuyến công khai cho chủ hàng thời gian xin bảo hiểm; tuyến đổi tuỳ hứng thì không.
Ba điểm cần xác nhận với forwarder trước khi chốt booking:
- Tàu đi Suez hay vòng Mũi Hảo Vọng cho đúng chuyến này.
- Nếu hãng đổi tuyến giữa chừng, ai báo cho chủ hàng và báo trước bao lâu.
- Phụ phí rủi ro cướp biển, phụ phí Suez và phụ phí chiến tranh được tính theo thời điểm nào, ví dụ MSC gia hạn hai phụ phí cộng lại 91 đô mỗi TEU đến hết tháng 10.
Về phía bảo hiểm, đưa đơn hiện có cho bên bảo hiểm hoặc môi giới và hỏi ba điều: có bao Biển Đỏ và Suez không, có loại trừ vùng chiến sự không, và có dẫn chiếu War Clauses và Strikes Clauses không. Nếu tàu đi Suez và đến sớm hơn chừng hai tuần, tính lại ngày hàng đến để báo khách, nhưng đừng hứa cứng vì tuyến có thể đổi lại.
Checklist
- Hỏi forwarder tuyến thực tế của từng booking: Suez hay vòng Mũi Hảo Vọng, và ai báo khi đổi.
- Mở mục A5/B5 của điều kiện Incoterms trong hợp đồng để xác định ai phải mua bảo hiểm, và ghi bằng văn bản mua từ đâu đến đâu.
- Với hợp đồng CIF, kiểm tra đơn chỉ ở mức ICC (C) tối thiểu hay đã nâng lên mức phù hợp với loại hàng.
- Hỏi bên bảo hiểm: đơn có dẫn chiếu Institute War Clauses và Strikes Clauses không, và có loại trừ vùng nào không.
- Nhớ War Clauses chỉ tính khi hàng ở trên tàu biển; đánh giá riêng kho, xe ra cảng và bãi chờ xếp tàu.
- Tính số tiền bảo hiểm trên giá trị CIF, không phải giá FOB: tối thiểu 110% CIF khi L/C không quy định khác.
- Đọc kỹ dòng phụ phí rủi ro cướp biển, Suez và chiến tranh trên hoá đơn cước, và hỏi mốc tính phí.
- Với hàng đi vùng Vịnh, hỏi lại báo giá và điều khoản bảo hiểm theo từng chuyến, không dùng lại báo giá cũ.
