Bản tin ngày 23 tháng 10 mở bằng một thông tư nhỏ về chữ nhưng lớn về cách làm hàng: Thông tư 154 năm 2026 của Bộ Tài chính, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2027. Hàng thương nhân mua gom của cư dân biên giới sẽ đi theo thủ tục hải quan như hàng nhập khẩu của thương nhân. Bài này đọc lại từng bước trong thông tư theo bản tin của Báo Chính phủ, rồi đặt chúng cạnh các quy tắc nền về hồ sơ, thời hạn và thuế để doanh nghiệp biết phải dựng gì trong nội bộ. Từng lô hàng cụ thể áp dụng thế nào, doanh nghiệp kiểm tra với bộ phận chứng từ; bài này không phải lời khuyên pháp lý.
Mua gom là gì và thông tư sửa chỗ nào
Ở các tỉnh biên giới, cư dân sống sát biên được mua bán, trao đổi một lượng hàng nhỏ qua cửa khẩu và lối mở, và được miễn thuế trong một định mức. Thương nhân mua gom là người gom hàng của nhiều cư dân thành một lượng lớn để chở về bán. Hàng vào bằng định mức miễn thuế của người dân, nhưng đến tay thương nhân đã là hàng buôn.
Thông tư 154/2026/TT-BTC sửa Thông tư 80/2019/TT-BTC, văn bản hướng dẫn thủ tục hải quan, quản lý thuế, phí và lệ phí cho hàng xuất nhập khẩu theo Nghị định 14/2018/NĐ-CP về thương mại biên giới. Thông tư sửa cả hai phía: thương nhân mua gom và chính cư dân mang hàng qua cửa khẩu. Với người nhập hàng từ Trung Quốc qua Lạng Sơn, Lào Cai, Móng Cái theo mô hình này, thông tư không đóng lối đi; nó buộc lối đi ấy đi chung làn với hàng chính ngạch.
Bốn bước thương nhân mua gom phải làm từ 1/1/2027
Theo Báo Chính phủ, thương nhân mua gom hàng đã hưởng định mức miễn thuế của cư dân tại chợ biên giới phải thực hiện thủ tục hải quan như đối với hàng nhập khẩu của thương nhân qua cửa khẩu. Có bốn việc cụ thể.
Khai tờ khai và nối với tờ khai cư dân. Thương nhân khai số tờ khai cư dân biên giới vào ô số vận đơn trên tờ khai hải quan và đính kèm tờ khai cư dân lên hệ thống; khai giấy thì nộp kèm bộ hồ sơ hải quan. Hàng đi chợ không có vận đơn, nên số tờ khai của người dân đứng vào chỗ vận đơn, giúp hải quan nối lô hàng của thương nhân với từng lượt mua bán của từng cư dân.
Nộp hồ sơ chậm nhất 30 ngày kể từ ngày mua gom. Mua gom ở khu vực cửa khẩu thì khai và đăng ký tờ khai tại Hải quan cửa khẩu gần nhất nơi đã mua gom. Không thể gom hàng cả quý rồi cuối quý mới khai một lần.
Tập kết ở kho bãi giám sát. Hàng phải tập kết đầy đủ tại kho, bãi, địa điểm tập kết, kiểm tra, giám sát hải quan tập trung ở khu vực cửa khẩu, và việc bố trí địa điểm phải bảo đảm không gây ùn tắc hàng hóa, phương tiện. Hàng chịu giám sát từ lúc tập kết cho đến khi hoàn thành thủ tục và ra khỏi khu vực giám sát.
Nộp đủ thuế rồi mới vào nội địa, có hóa đơn điện tử. Thương nhân chỉ được bán hoặc chở hàng ra khỏi khu vực cửa khẩu hay điểm tập kết vào nội địa khi đã hoàn thành thủ tục hải quan và nộp đủ thuế cùng các khoản thu khác (nếu có). Tờ khai đã hoàn thành thủ tục được dùng làm chứng từ lưu hành để chở hàng vào nội địa. Khi hàng đã lưu thông trong nội địa, thương nhân phải lập hóa đơn điện tử theo quy định.
Có một ngoại lệ: nếu hàng của cư dân đã thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế, phí, lệ phí, chính sách quản lý hàng nhập khẩu và kiểm tra chất lượng, thương nhân mua gom không phải làm thủ tục hải quan cho hàng đó. Việc xác định dựa trên hồ sơ, chứng từ, dữ liệu điện tử hoặc thông tin do cơ quan có thẩm quyền cung cấp. Giấy tờ sạch từ đầu thì không phải làm hai lần.
Phía cư dân: mọi lượt qua cửa khẩu là xuất nhập khẩu
Thông tư viết thẳng rằng mua bán, trao đổi hàng của cư dân biên giới qua cửa khẩu, lối mở là hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu. Cư dân khai thông tin qua hệ thống xử lý dữ liệu điện tử hải quan và chịu trách nhiệm trước pháp luật về nội dung khai. Khi hệ thống gặp sự cố, Hải quan cửa khẩu hướng dẫn khai giấy, rồi công chức cập nhật lên hệ thống khi hệ thống chạy lại.
Cư dân chỉ nhập các mặt hàng trong danh mục kèm Thông tư 34/2025/TT-BCT của Bộ Công Thương. Phần vượt định mức miễn thuế phải nộp thuế; nếu khai không đủ thông tin, hải quan kiểm tra thực tế để xác định tên hàng, chủng loại, số lượng và thu thuế ngay tại cửa khẩu, lối mở. Nơi không có điểm thu của Kho bạc Nhà nước hay ngân hàng thương mại, hải quan thu thuế bằng tiền mặt hoặc thanh toán điện tử và viết biên lai.
Hàng trong định mức miễn thuế của cư dân nhưng không dùng cho sản xuất, tiêu dùng của chính họ mà bán nhượng lại thì phải kèm tờ khai nhập khẩu cư dân biên giới để thương nhân mua gom đăng ký, khai báo với hải quan.
Hai mốc 30 ngày khác nhau, một nguyên tắc nộp thuế
Dễ nhầm nhất là con số 30. Theo Điều 25 Luật Hải quan 54/2014/QH13, hàng nhập khẩu thông thường nộp tờ khai trước ngày hàng đến cửa khẩu hoặc trong 30 ngày kể từ ngày hàng đến cửa khẩu. Thông tư 154 đặt mốc riêng cho hàng mua gom: chậm nhất 30 ngày kể từ ngày mua gom. Hai mốc tính từ hai sự kiện khác nhau: Luật Hải quan tính từ ngày hàng đến cửa khẩu, Thông tư 154 tính từ ngày mua gom.
Về thuế, nguyên tắc ở Điều 9 Luật Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu 107/2016/QH13 là nộp thuế trước khi thông quan hoặc giải phóng hàng, trừ một số trường hợp, trong đó có trường hợp số thuế được tổ chức tín dụng bảo lãnh. Điều đó khớp với yêu cầu của thông tư: nộp đủ thuế rồi mới đưa hàng vào nội địa. Doanh nghiệp định dùng bảo lãnh thuế cho hàng mua gom nên hỏi hải quan cửa khẩu và bộ phận chứng từ trước khi tính vào kế hoạch.
Ví dụ giả định: một lô đồ gia dụng về Hà Nội
Ví dụ giả định: một cửa hàng phân phối đồ gia dụng ở Hà Nội lấy hàng qua một thương nhân mua gom ở cửa khẩu đường bộ. Thương nhân mua gom lô hàng ngày 4 tháng 1 năm 2027, trị giá giả định 400.000.000 đồng, tổng thuế và các khoản thu giả định 8%, tức 32.000.000 đồng.
- Hạn nộp hồ sơ hải quan: chậm nhất ngày 3 tháng 2 năm 2027 (30 ngày kể từ ngày mua gom).
- Hàng nằm ở kho bãi giám sát tại cửa khẩu cho đến khi hoàn thành thủ tục.
- Thương nhân nộp 32.000.000 đồng, nhận tờ khai đã hoàn thành thủ tục làm chứng từ lưu hành.
- Hàng về Hà Nội kèm hóa đơn điện tử; cửa hàng giữ hóa đơn làm chứng từ đầu vào.
Nếu thương nhân chậm nộp 32.000.000 đồng thì lô hàng nằm thêm ở bãi chừng ấy ngày, vì thông tư chỉ cho đưa hàng vào nội địa khi đã nộp đủ thuế. Phần cửa hàng thấy rõ là giá vốn, thời gian giao và chứng từ đầu vào.
Ai được gì, ai mất gì
Doanh nghiệp đang lấy hàng qua mô hình mua gom sẽ thấy thay đổi ở giá vốn, thời gian giao hàng và chứng từ đầu vào, vì hàng phải nằm ở bãi giám sát, phải nộp thuế trước khi đi và người bán phải xuất được hóa đơn. Đầu vào không có hóa đơn thì bộ phận kế toán là nơi vướng đầu tiên.
Với doanh nghiệp lâu nay nhập chính ngạch, khai đủ thuế, hàng đi đường mua gom từ năm 2027 phải qua cùng các bước: tờ khai, kho bãi giám sát, nộp thuế trước và hóa đơn điện tử. Thời gian chờ ở điểm tập kết thì nên hỏi đối tác tại cửa khẩu.
Từ nay đến ngày 1 tháng 1 năm 2027 còn hơn hai tháng, tức khoảng hai lần chốt sổ. Đủ để rà nhà cung cấp, nhưng chỉ khi bắt đầu từ tuần này.
Việc cần làm
- Liệt kê nhà cung cấp đang giao hàng qua mô hình mua gom của cư dân biên giới, theo từng cửa khẩu (Lạng Sơn, Lào Cai, Móng Cái hoặc nơi khác).
- Hỏi từng nhà cung cấp: sau 1/1/2027 họ khai tờ khai thế nào, hàng tập kết ở điểm nào, ai nộp thuế, ai xuất hóa đơn điện tử.
- Phân biệt trong sổ theo dõi hai mốc 30 ngày: 30 ngày kể từ ngày hàng đến cửa khẩu (Luật Hải quan) và 30 ngày kể từ ngày mua gom (Thông tư 154).
- Với lô giấy tờ của cư dân đã đủ nghĩa vụ thuế, chính sách mặt hàng và kiểm tra chất lượng, xin nhà cung cấp hồ sơ chứng minh trước khi chấp nhận miễn thủ tục.
- Tính lại giá vốn có thuế nộp trước khi hàng vào nội địa và thời gian chờ ở bãi, rồi báo lại giá cho khách.
- Kiểm tra mặt hàng đang nhập có nằm trong danh mục kèm Thông tư 34/2025/TT-BCT hay không.
- Trao đổi với bộ phận chứng từ về trường hợp bảo lãnh thuế và lô hàng cụ thể, trước khi chốt hợp đồng cho năm 2027.
- Đặt nhắc việc rà hợp đồng cung cấp vào cuối tháng 11 để còn thời gian chuyển sang khai chính ngạch.
