Hai ngày qua, nhiên liệu quay lại đầu danh sách rủi ro của người làm báo giá. Theo gCaptain, đăng lại bài của Bloomberg, ít nhất 10 siêu tàu dầu chạy rỗng về Fujairah đã dừng hoặc quay đầu. VnEconomy cho biết giá Brent giao ngay lập đỉnh mới. FreightWaves kể hợp đồng tương lai diesel trên sàn CME tăng khoảng 20 cent trong chừng hai tiếng. Phụ phí nhiên liệu trên hóa đơn cước biển phản ứng chậm hơn các con số này, nhưng không đứng ngoài.
Câu hỏi thực tế cho doanh nghiệp là: lô hàng chào giá hôm nay, tàu chạy vào tháng 12, thì ai gánh phần chênh lệch nhiên liệu giữa hai thời điểm?
Giá giao ngay nói gì, và không nói gì
Giá dầu hay xuất hiện trên thời sự thường là giá hợp đồng tương lai, tức dầu giao vào những tháng tới. Giá giao ngay (spot) là giá cho lô dầu cần ngay bây giờ. Theo VnEconomy, giá Brent giao ngay lập đỉnh vì người mua lo nguồn cung từ vùng Vịnh bị gián đoạn nên sẵn sàng trả giá rất cao để mua được dầu. Tiêu đề bài báo gọi đó là biểu hiện của nguồn cung thắt chặt nghiêm trọng.
Với người làm báo giá, thứ dùng được là hướng đi của giá và các tín hiệu đi kèm, không phải con số Brent của một ngày.
Các tín hiệu đó đều xấu. Seatrade Maritime tổng hợp ít nhất 18 vụ tấn công tàu được báo cáo ở eo Hormuz từ đầu tháng 10. Theo FreightWaves, lưu lượng qua eo từng cải thiện khoảng một tuần trước, kéo giá dầu và diesel xuống, nhưng số liệu mới nhất cho thấy dòng chảy xấu đi trở lại khi Iran tấn công hạ tầng dầu. Ông John Kingston, người theo dõi thị trường năng lượng cho FreightWaves, nói tồn kho diesel đã bị rút xuống nhiều và giá diesel Mỹ có thể quay lại trên 6 đô một gallon.
Các nước cũng đã dùng công cụ dự trữ. Theo ông Kingston, nhóm G7 và một số nền kinh tế phương Tây đồng ý xả khoảng 100 triệu thùng dầu thô và sản phẩm dầu. Ông Fatih Birol, Giám đốc điều hành Cơ quan Năng lượng Quốc tế, giục các nước thành viên xả nhanh hơn, ưu tiên diesel hơn xăng. Xả kho rồi mà thị trường vẫn căng là lý do người làm giá không nên coi nhiên liệu là biến số yên tĩnh.
BAF là gì và vì sao không mặc cả được
BAF (Bunker Adjustment Factor), một số hãng gọi là FAF (Fuel Adjustment Factor), là phụ phí bù biến động giá nhiên liệu tàu biển so với mức cước gốc đã công bố. Hãng tàu điều chỉnh BAF định kỳ, thường theo quý hoặc theo tháng, khi giá dầu thế giới vượt một ngưỡng.
Hai đặc điểm của BAF quyết định cách xử lý:
- Công bố đồng loạt. BAF áp cho mọi khách trên cùng tuyến tại cùng thời điểm, nên xin giảm riêng cho một lô lẻ gần như không có kết quả. Chỉ ở cấp hợp đồng cước dài hạn hoặc sản lượng lớn mới có chỗ đàm phán.
- Đổi theo chu kỳ của hãng tàu. Báo giá cước biển vì vậy có hiệu lực ngắn, thường 15 đến 30 ngày. Báo giá quá hạn cần xin cập nhật, không dùng số cũ để chốt booking.
Trong bảng phân loại phụ phí, BAF cùng CAF (phụ phí tỷ giá) thuộc nhóm biến động theo thị trường vĩ mô: gần như cố định với mọi khách cùng thời điểm. Khác với PSS (phụ phí mùa cao điểm) hay GRI (đợt tăng cước chung), vốn là chính sách thương mại của hãng tàu và còn dư địa đàm phán theo sản lượng.
Một điểm pháp lý đáng nhớ: Điều 149 Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015 yêu cầu doanh nghiệp vận tải niêm yết giá và các khoản phụ thu ngoài giá dịch vụ vận chuyển theo quy định của Chính phủ; văn bản hướng dẫn là Nghị định 146/2016/NĐ-CP. Danh mục phụ thu phải niêm yết cụ thể nên được tra trong văn bản hiện hành trước khi dùng làm căn cứ khiếu nại một khoản phụ phí.
Nhiên liệu chỉ là một dòng trong bức tranh cước
BAF dễ bị đọc riêng, nhưng cước biển cuối năm đang chịu nhiều lực kéo cùng lúc. Theo FreightWaves dẫn Xeneta, cước giao ngay từ Trung Quốc đi bờ Tây nước Mỹ đạt 7.717 đô một container 40 feet hồi đầu tháng 10, gấp hơn bốn lần mức 1.778 đô của tháng 9 năm 2025. Giá hợp đồng dài hạn tăng 26% so với tháng trước, lên 3.649 đô vào ngày 1 tháng 10. Xeneta cũng nêu áp lực giá nhiên liệu tàu là một trong các yếu tố làm lịch tàu xấu đi.
Với hàng đi Trung Đông còn thêm một thay đổi về cảng. Theo The Loadstar, Maersk và Hapag-Lloyd mở lại tuyến Viễn Đông đi Trung Đông vào cuối tuần này, nhưng ghé Khor Fakkan, nằm ngoài eo Hormuz, thay cho Jebel Ali. Hàng vẫn tới vùng Vịnh nhưng cửa vào đã đổi, và người nhận ở Dubai hay sâu trong Vịnh phải tính thêm một chặng trung chuyển. Báo giá cần ghi rõ cảng dỡ, kẻo khách tưởng hàng vẫn về Jebel Ali.
Vì thế, cách đọc đúng một báo giá là bóc ra từng khoản: cước cơ bản, BAF, CAF, THC, các phụ phí tạm thời theo cảng, rồi mới cộng thành cước trọn gói (all-in). Hai báo giá chỉ so sánh được khi cùng phạm vi all-in, cùng đầu cảng, cùng loại container. Báo giá "rẻ hơn" nhiều khi chỉ vì thiếu vài phụ phí.
Ví dụ giả định: chào giá cố định, tàu chạy sau hai tháng
Ví dụ giả định, không phải số liệu thật của hãng tàu nào. Một doanh nghiệp may ở Hải Phòng chào khách giá giao 3 container 40 feet, trong đó phần cước đã tính BAF 300 đô một container theo bảng giá hiện hành. Hợp đồng ghi giá cố định, tàu dự kiến chạy sau hai tháng.
Đến lúc đặt chỗ, hãng tàu công bố BAF mới là 380 đô một container. Chênh lệch:
| Khoản | Lúc chào giá | Lúc tàu chạy | Chênh lệch |
|---|---|---|---|
| BAF mỗi container 40 feet | 300 đô | 380 đô | +80 đô |
| BAF cho 3 container | 900 đô | 1.140 đô | +240 đô |
Con số 240 đô nhỏ so với giá trị lô hàng, nhưng nó rơi hết vào một bên. Nếu hợp đồng mua bán ghi giá cố định trọn gói mà không có cơ chế điều chỉnh, người bán gánh toàn bộ. Với lô có nhiều container hơn, hoặc BAF nhảy mạnh hơn, khoản này có thể ăn hết biên lợi nhuận của đơn hàng.
Lối thoát pháp lý khi không có điều khoản là Điều 420 Bộ luật Dân sự 2015 về hoàn cảnh thay đổi cơ bản. Điều khoản này đòi nhiều điều kiện phải thỏa đồng thời và dùng tiêu chí định tính, không có con số phần trăm cụ thể, nên một mức tăng phụ phí vừa phải khó đáp ứng. Chủ động viết điều khoản thì tốt hơn chờ đến lúc phải chứng minh hoàn cảnh với bên mua.
Ba cách viết phụ phí nhiên liệu vào hợp đồng
Điều 398 Bộ luật Dân sự 2015 xếp giá và phương thức thanh toán vào nội dung do các bên thỏa thuận trong hợp đồng, nên cơ chế điều chỉnh giá là việc hai bên đàm phán và ghi thành điều khoản. Có ba cách phổ biến:
- Chốt giá có thời hạn. Giá cố định trong một khoảng, ví dụ sáu tháng đầu, sau đó hai bên đàm phán lại theo chu kỳ. Hợp với hợp đồng khung có nhiều đợt giao.
- Gắn với chỉ số công khai. Phần phụ phí nhiên liệu lấy theo BAF hãng tàu công bố tại ngày tàu chạy, hoặc theo một chỉ số tham chiếu xác minh được độc lập, kèm công thức điều chỉnh.
- Đặt biên độ. Biến động trong biên độ thì không cần đàm phán lại, vượt biên độ thì hai bên ngồi lại trong một thời hạn ngắn, ví dụ 10 ngày làm việc.
Điều khoản điều chỉnh cần nêu rõ nguồn chỉ số, thời điểm chốt chỉ số (đầu kỳ hay ngày tàu chạy), công thức tính, và cách xử lý khi nguồn ngừng công bố. Lỗi hay gặp là viết "theo giá thị trường" mà không nêu nguồn: khi hai bên bất đồng về giá thị trường là bao nhiêu, điều khoản trở nên vô nghĩa.
Với doanh nghiệp có sản lượng đều, còn một đường nữa: đàm phán hợp đồng cước dài hạn (service contract) để cố định BAF ở một mức trong quý, kèm điều khoản tái đàm phán nếu giá dầu vượt ngưỡng đã cam kết. Đây là cách thương lượng gián tiếp, không phải bỏ hẳn phụ phí.
Việc cần làm
- Ghi trong báo giá cho lô giao cuối năm rằng phụ phí nhiên liệu tính theo mức hãng tàu công bố tại ngày tàu chạy, đừng chốt cứng từ hôm nay.
- Bóc báo giá cước thành cước cơ bản và từng phụ phí; không nhận số all-in mù mờ.
- Kiểm tra ngày hiệu lực báo giá của hãng tàu; báo giá quá hạn thì xin lại trước khi chốt booking.
- Hỏi hãng tàu phụ phí nào cố định, phụ phí nào đổi theo mùa vụ hoặc theo tình trạng cảng.
- Với hàng đi Trung Đông, ghi cảng dỡ lên từng booking và nói rõ ai trả chặng trung chuyển từ Khor Fakkan.
- Khi hợp đồng mua bán kéo dài nhiều đợt, thêm điều khoản điều chỉnh giá có nguồn chỉ số, thời điểm chốt, công thức và biên độ.
- Nếu có sản lượng đều, hỏi hãng tàu hoặc forwarder về hợp đồng cước dài hạn để cố định BAF trong quý.
- Muốn khiếu nại một khoản phụ phí, tra danh mục phụ thu phải niêm yết trong văn bản hiện hành trước khi lập luận.
