Ngày 3/11, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc họp các bộ về dự thảo nghị quyết chống gian lận thương mại, còn danh mục 50 mặt hàng xuất khẩu có nguy cơ cao bị điều tra phòng vệ đã nằm ở cửa khẩu từ cuối tháng 10. Theo Vietnam Logistics Review, điểm chung của các mặt hàng này là kim ngạch tăng quá nhanh và thị phần ở nước nhập khẩu quá lớn: ghế bọc nệm khung gỗ chiếm 61,6% nhập khẩu phân khúc này của Mỹ trong bảy tháng đầu năm 2026. Câu hỏi thực tế cho phòng chứng từ: khi bị hỏi, hồ sơ nào trả lời được?
Chống lẩn tránh là gì, và khác gì gian lận C/O
Điều tra chống lẩn tránh (anti-circumvention) nhắm vào hàng đi vòng qua một nước thứ ba để né thuế chống bán phá giá hoặc chống trợ cấp (AD/CVD) đang áp lên nước gốc. Dạng kinh điển là chuyển tải bất hợp pháp: hàng có xuất xứ thực sự từ nước A, vào nước B chỉ qua công đoạn tối thiểu như đóng gói lại, dán nhãn, lắp ráp đơn giản, rồi xuất đi dưới danh nghĩa nước B.
Điểm dễ hiểu lầm: chuyển tải bất hợp pháp không cần C/O giả. Doanh nghiệp trung gian vẫn có thể xin C/O đúng thủ tục, nhưng công đoạn sản xuất tại Việt Nam không đủ tạo xuất xứ mới theo các tiêu chí như chuyển đổi mã số hoặc hàm lượng giá trị khu vực. Vietnam Logistics Review nói đúng ý này: đạt tiêu chí chuyển đổi mã HS hay hàm lượng giá trị khu vực không mặc nhiên loại trừ nguy cơ bị điều tra chống lẩn tránh, vì phạm vi sản phẩm và tiêu chí do nước nhập khẩu đặt riêng cho từng vụ việc.
Vì sao hàng Việt dễ bị nhìn
Có ba lý do cộng lại. Việt Nam có nhiều hiệp định thương mại tự do và điều kiện thị trường thuận lợi với Mỹ, EU hơn một số nước đang bị áp AD/CVD. Chi phí lao động và logistics khiến việc dựng một khâu gia công tối thiểu khả thi về kinh tế. Và kim ngạch thật của Việt Nam sang các thị trường này cũng tăng nhanh, nên chỉ nhìn số thống kê thì khó phân biệt tăng trưởng chính đáng với chuyển tải núp bóng.
Nhóm hàng hay bị để ý nhất là thép và sản phẩm thép, gỗ dán, pin năng lượng mặt trời, xe đạp điện, một số mặt hàng dệt may. Vietnam Logistics Review cho biết đến giữa tháng 9/2026 hàng xuất khẩu Việt Nam đã đối mặt 327 vụ điều tra phòng vệ thương mại, Mỹ chiếm tỷ trọng áp đảo, và thêm 67 mặt hàng có kim ngạch sang Mỹ tăng nhanh bị đưa vào danh sách rà soát đặc biệt.
Mỹ: EAPA và điều tra mở rộng lệnh thuế
Mỹ có hai đường. Đường thứ nhất là EAPA (Enforce and Protect Act) do Cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới Mỹ (CBP) thực hiện. Vụ việc thường khởi phát từ một cáo buộc của bên có quyền lợi liên quan, thường là hiệp hội ngành sản xuất Mỹ hoặc đối thủ cạnh tranh. Theo 19 U.S.C. § 1517, CBP khởi xướng trong 15 ngày làm việc kể từ khi nhận cáo buộc, quyết định biện pháp tạm thời (như đặt cọc thuế) trong 90 ngày và kết luận trong 300 ngày kể từ khi khởi xướng, gia hạn tối đa 60 ngày nếu vụ việc đặc biệt phức tạp. EAPA nhắm vào nhà nhập khẩu bị cho là khai sai xuất xứ.
Đường thứ hai là điều tra chống lẩn tránh trong khuôn khổ vụ AD/CVD gốc, theo Section 781 Đạo luật Thuế quan 1930 (19 U.S.C. § 1677j), do Bộ Thương mại Mỹ thực hiện. Bộ xét bốn dạng: hoàn thiện hoặc lắp ráp tại Mỹ, hoàn thiện hoặc lắp ráp tại nước thứ ba với công đoạn không đáng kể, thay đổi nhỏ về hình thức, và hàng phát triển sau. Kết quả là mở rộng phạm vi lệnh thuế sang hàng hóa mới.
Nếu CBP kết luận có lẩn tránh, hàng nhập qua Việt Nam dù có C/O "Made in Vietnam" vẫn bị áp thuế AD/CVD của nước gốc. Nhà xuất khẩu Việt không hợp tác cung cấp bằng chứng sản xuất khi được yêu cầu xác minh sẽ làm kết luận bất lợi cho cả chuỗi, kể cả đơn hàng tương lai.
EU: Điều 13 Quy định (EU) 2016/1036
EU cho phép Ủy ban châu Âu mở rộng thuế chống bán phá giá đang hiệu lực sang hàng nhập từ nước thứ ba, kể cả hàng sửa đổi nhẹ. Điều kiện nằm ở Điều 13 Quy định (EU) 2016/1036: có thay đổi trong cấu trúc thương mại không có lý do kinh tế chính đáng ngoài việc né thuế, có bằng chứng thiệt hại hoặc tác dụng khắc phục của thuế bị làm suy giảm, và có bằng chứng bán phá giá.
Khi xem xét, EU thường nhìn ba thứ: kim ngạch từ nước thứ ba có tăng bất thường ngay sau khi biện pháp gốc có hiệu lực không, có lý do kinh tế khác ngoài né thuế không, và giá trị gia tăng thực hiện tại nước thứ ba lớn đến đâu. Thủ tục, thời hạn và tiêu chí khác Mỹ; bị điều tra song song ở hai thị trường thì phải trả lời riêng từng nơi.
Việt Nam cũng đang dùng công cụ này: ca thép cán nóng
Việt Nam không chỉ là đối tượng. Ca thép cán nóng (HRC) xuất xứ Trung Quốc cho thấy cả vòng đời một biện pháp ở trong nước.
| Quyết định | Ngày | Tính chất | Mức thuế (Trung Quốc) |
|---|---|---|---|
| QĐ 1985/QĐ-BCT | 26/07/2024 | Khởi xướng điều tra (vụ AD20) | không có |
| QĐ 460/QĐ-BCT | 21/02/2025 | Thuế chống bán phá giá tạm thời | 19,38% / 26,94% / 27,83% |
| QĐ 1959/QĐ-BCT | 04/07/2025 | Thuế chính thức, 5 năm, hiệu lực 06/07/2025 | 23,10% / 26,94% / 27,83% |
| QĐ 612/QĐ-BCT | 02/04/2026 | Chống lẩn tránh tạm thời, HRC khổ rộng trên 1.880 mm đến 2.300 mm | 27,83% |
Sau thuế chính thức, nhập khẩu chuyển sang HRC khổ rộng nằm ngoài phạm vi ban đầu. Bộ Công Thương đáp lại bằng QĐ 612, theo thông tin Bộ công bố. Bài học cho người khai báo: phải đọc cả các quyết định mở rộng và rà soát, không chỉ quyết định gốc. Mức thuế ở đây chỉ đúng tại thời điểm tra cứu; trước khi khai báo luôn kiểm tra quyết định mới nhất tại pvtm.gov.vn.
Phạm vi mỗi vụ việc giới hạn bằng mô tả kỹ thuật (độ dày, chiều rộng, thành phần, công đoạn gia công) và danh mục mã HS 8 số trong phụ lục. HRC và tôn mạ là hai công đoạn khác nhau nên có thể thuộc hai vụ việc khác nhau; gộp chung thành "thép Trung Quốc" là lỗi hay gặp.
Ví dụ tính toán (giả định)
Ví dụ giả định: một công ty cơ khí nhập hai lô HRC xuất xứ Trung Quốc theo loại hình nhập kinh doanh để sản xuất, mỗi lô có trị giá tính thuế 1 tỷ đồng. Lô thứ nhất khổ 1.500 mm, thuộc phụ lục QĐ 1959, nhà sản xuất không được nêu tên riêng, nên áp mức toàn quốc 27,83%: thuế chống bán phá giá 278,3 triệu đồng, chưa gồm thuế nhập khẩu thông thường. Lô thứ hai khổ 2.000 mm, ngoài phụ lục quyết định gốc nhưng nằm trong khoảng khổ của QĐ 612: cũng 27,83%, thêm 278,3 triệu đồng.
Nhân viên chứng từ chỉ đọc quyết định gốc sẽ kết luận lô thứ hai không chịu thuế và thiếu 278,3 triệu đồng so với mức đúng. Đó mới là một lô; truy thu và xử phạt vì số liệu cũ nặng hơn nhiều chi phí tra cứu.
Phía đầu ra cũng cần soi: nếu cuộn thép đó rồi được gia công đơn giản và xuất sang Mỹ hay EU với kim ngạch tăng vọt, đó đúng là mô hình mà điều tra chống lẩn tránh nghi ngờ. Vietnam Logistics Review nhấn mạnh doanh nghiệp bản chất chỉ lắp ráp, đóng gói lại hoặc thay nhãn để né thuế thì không nên tìm cách hợp thức hóa hồ sơ; hồ sơ chỉ có giá trị khi phản ánh sản xuất có thật.
Việc cần làm
- Rà danh mục hàng hóa của mình với danh mục 50 mặt hàng (Công văn 8744/BCT-PVTM) và danh mục rủi ro của hải quan (Công văn 23535/CHQ-GSQL).
- Chọn một container đã xuất và dựng lại hồ sơ: nguồn từng lô nguyên liệu, lệnh sản xuất theo lô, phiếu xuất kho, nhật ký vận hành máy, bảng chấm công, bảng tính giá xuất xưởng.
- Kiểm tra định mức nguyên vật liệu có khớp sổ kế toán và báo cáo quyết toán hải quan không.
- Xác minh nhà cung cấp cấp hai, cấp ba: nguyên liệu thu mua trôi nổi, thiếu hóa đơn làm hỏng cả chuỗi hồ sơ phía trên.
- Với thép nhập: tra pvtm.gov.vn theo mã HS, thông số (độ dày, khổ, mác thép) và nhà sản xuất, đọc cả quyết định mở rộng.
- Theo dõi vụ việc thị trường đích đang áp lên các nước lân cận, để chuẩn bị giải trình trước khi kim ngạch của mình tăng đột biến.
- Hồ sơ vượt sức đội nội bộ thì ngồi với đại lý hải quan hoặc luật sư thương mại trước khi có thư hỏi.
